Paterson ve sıradan günün şiiri

Jim Jarmusch’un Paterson’ı, sinemanın alışkın olduğu ölçülerle bakıldığında neredeyse hiçbir şey olmayan bir film. Kahramanın adı Paterson, yaşadığı şehrin adı da Paterson: New Jersey’deki bu şehirde bir otobüs şoförü, işinin arasında not defterine şiirler yazıyor. Film bu adamın bir haftasını izliyor. Şaşırtıcı olan, bu kadar az olayla filmin sıkıcı değil, neredeyse dingin ve cömert bir deneyime dönüşmesi. Bu yazıda tezim şu: Paterson, tekrarı bir eksiklik olarak değil, bir şiir kuralı olarak, yani ritim olarak kullanıyor.

Sonda defterle ilgili bir ayrıntı var; o yüzden uyarayım, yazı bunu da konuşuyor.

Bir haftanın dizeleri

Film tek bir haftayı anlatır ve Jonathan Romney’nin Film Comment’te belirttiği gibi her gün benzer bir kalıp izler. Paterson, Laura’nın yanında uyanır, işe yürürken aklında dizeler oluşur, otobüsü sürerken yolcuların konuşmalarını duyar, eve döner, köpekleri Marvin’i gezdirir ve bir barda bir bira içer. Romney bu düzeni bir şiirin kıtalarına benzetir. Bu benzetme bana isabetli geliyor, çünkü kıtalar da aynı kalıbı tekrar eder ve anlam kalıbın içindeki küçük farktan doğar.

Filmin dramaturjisi bütünüyle bu küçük farkların üzerine kuruludur. Otobüsün bozulması, barda yaşanan tedirgin edici bir gece, haftanın sonuna doğru gelen bir aksama: Romney bu sapmaların küçük olduğunu ve çoğu zaman bir sonuca bağlanmadığını söyler. Dünya, şokları bile kendi sakinliğine geri emer. Sinemanın alışılmış sorusu “ne olacak?” ise, Paterson başka bir soru sorar: “Bu gün neyi farklı gösterecek?” İzleyiciyi kendi sıradan günlerine bakmaya iten de bu sorudur.

Jarmusch’un burada yaptığı, kurgu ve çerçeveyle tekrarın ritmini hissettirmek. Aynı sabah rutini, aynı yol, aynı akşam yürüyüşü, her seferinde biraz farklı bir ışıkta ve farklı bir konuşma parçasıyla gelir. Film uzun bir sahne içinde bir şey söylemek yerine, tekrarlar arasındaki birikimle konuşur. Aynı mantık, tekrarlarla ve ufak kaymalarla çalışan şiir biçimlerinde de bulunur.

Çiftler, ikizler ve şiir

Romney’nin dikkat çektiği bir başka ayrıntı, Paterson’ın günlerinde art arda karşısına çıkan ikizler: yaşlı kadın çiftleri, ekose gömlekli erkekler, genç kızlar. Film bu karşılaşmaları açıklamaz. Romney’ye göre bunlar daha geniş bir ikilenme örüntüsünün parçasıdır: kahraman şehirle aynı adı taşır, sıradan dünya şiirdeki yansımasıyla yan yana durur. Bir şiirde uyak neyse, burada ikiz odur: iki parçanın birbirine benzemesi, anlamsız görünen şeyleri bir düzen içinde hissettirir.

Filmin şiirleri Ron Padgett’e ait. Wikipedia’ya göre Paterson’a atfedilen şiirler için Padgett’in dört mevcut şiiri kullanıldı, üç şiir de film için yeni yazıldı. Filmde küçük bir kızın okuduğu “Water Falls” ise Jarmusch’un kaleminden çıkma. Romney’ye göre Paterson’ın şiirleri sıradan şeyler üzerine kısa dizelerdir ve ses olarak ya da ekranda yazı olarak belirir; bu da sıradan olanın şiirin malzemesi olabileceği fikrini somutlaştırır. Romney, bu şiirlerin William Carlos Williams’tan beslendiğini yazar; Williams’ın Paterson adlı şiiri de filmin sonunda kritik bir yerde yeniden karşımıza çıkar.

Edelstein’ın (New York Magazine) eleştirisi, filmin bir tehlikesine işaret ediyor: şehrin yoksulluğundan kaçınması nedeniyle gerçekdışılığı, filmi sevimli ve yapay olmaya yaklaştırıyor. Yine de ona göre şiirler fark yaratıyor. Bu görüşe katılıyorum. Filmin “kibar” dünyası bir seçim; ama seçimin değeri, içinde söylenenlerin ağırlığına bağlı. Şiirler olmasa, bu dünya yalnızca düzgün bir minyatür olurdu.

Defter, köpek ve sessiz bir isyan

Cumartesi gecesi, sinemadan dönülünce, Marvin Paterson’ın not defterini parçalar. Film burada bir dram kurabilirdi: yıllarca biriken şiirler yok oldu. Ama dram beklentisi sakin bir sahneyle karşılanır. Ertesi gün Paterson, Passaic Nehri’nin Büyük Şelale’sinin kenarında oturur; orada Williams’ın Paterson’ını okuyan bir yabancı sohbet başlatır, ona boş bir defter verir ve film Paterson’ın o defterde bir şiir yazmasıyla biter. Eric Kohn (Indiewire) bu finali parlak ve esrarengiz bulmuş, Paterson’ın kişisel yenilgileriyle ilişkilendirmiştir.

Bence bu bitiş filmin tezini onaylar. Kayıp, felaket olarak değil, yeni bir sayfa olarak karşılanır. Şiir, defterde değil, günü her gün yeniden kuran dikkattedir. Defter yok olabilir; dikkatin biçimi kalır. Bu, Jarmusch’un genel eğilimine, yani dramı bastırıp sakinliğe değer vermesine, en uygun sonuçtur.

Sessizlik, sınırlar ve üretim

Todd McCarthy (The Hollywood Reporter) filmi ılımlı ve şaşırtıcı biçimde dramasız bularak Jarmusch’un uzun süredir takipçilerini ödüllendiren bir iş olarak nitelemiştir. Bu tespit hem övgü hem uyarı sayılabilir: Paterson kendi ritmine katılmayanı dışarıda bırakır. Romney ise Laura’yı filmin en az inandırıcı karakteri bulur; siyah-beyaz estetiğiyle yaratıcı enerjisini bir insandan çok bir güç gibi gösterdiğini, Paterson’ın sessiz içe dönüklüğünün karşıtı olarak kurulduğunu savunur. Laura’nın kekçilik hayali ve çiftin mutluluğunun filmin göstermek istediğinden daha kırılgan olabileceği düşüncesi, bu okumanın devamıdır.

Üretim ayrıntıları da filmin yaklaşımını destekler. Film, 2015 sonbaharında 30 günde Paterson’da ve New York’taki çeşitli mekânlarda çekildi. Adam Driver rol için ticari otobüs ehliyeti aldı. Laura’yı Golshifteh Farahani oynuyor. Film 16 Mayıs 2016’da Cannes’da dünya prömiyerini yaptı ve Altın Palmiye için yarıştı; filmdeki köpek Nellie ise ölümünün ardından Palm Dog ödülüne layık görüldü. Rotten Tomatoes’ta 256 eleştiriden yüzde 96 olumlu çıkan, Metacritic’te 100 üzerinden 90 alan film, yaklaşık iki saatlik süresiyle (118 dakika) son derece sade bir sinema anlayışının eleştirel olarak da karşılık bulabileceğini gösterdi.

Sıradanın ciddiyeti

Paterson’ın cazibesi, sıradanı yüceltmemesinde. Film, sıradan gündüzü bir mucizeye çevirmez; yalnızca ona dikkat eder ve dikkatin kendisinin bir tür şiir olduğunu önerir. Otobüs şoförü şairin hayatı, ne büyük bir kurtuluş hikâyesi ne de bir feragat anlatısıdır. Bir işi ciddiye almanın, bir şehri ciddiye almanın ve küçük bir şeyi yazmanın mümkün olduğunu söyler.

Elbette bu bakışın bir sınırı var. Romney’nin hatırlattığı gibi, dünyanın şokları kolayca emmesi, filmi bir yerde fazlaca korumacı kılıyor; Edelstein’ın tatlılık uyarısı da boşuna değil. Ama bu sınır, filmin tutarlılığının bir bedeli. Paterson bize hızlı bir hikâye değil, yavaş bir bakış öneriyor, ve önerisinin kendi içinde dürüst kalıyor. Tekrarın içinde fark etmeyi öğreten az sayıdaki filmden biri olarak, bir haftanın içinde bir ömrün ritmini duyuruyor.