Yorgunluk Toplumu: Kendi kendini sömüren birey

Kimse dayatmıyor, ama gün sonunda yine de bir şeyleri yetiştirememiş olmanın suçluluğu çoğu insanın peşini bırakmıyor: Byung-Chul Han’ın Yorgunluk Toplumu adlı kısa kitabının kurduğu sahne, tam olarak bu tanıdık duygunun üzerindedir. Kitap, 4 Ekim 2010’da Müdigkeitsgesellschaft adıyla Matthes & Seitz Berlin’den çıktı ve 72 sayfadır; Vikipedi’ye göre 35’ten fazla dile çevrildi. Bu yazının savı şu: Han’ın en güçlü fikri, modern iktidarın artık yasaklayarak değil, özgürlük duygusu üreterek işlediği tespitidir; bu tespit, depresyondan tükenmişliğe uzanan günümüz sıkıntılarına sert ama tartışmaya açık bir açıklama getirir.

Disiplin toplumundan başarı toplumuna

Han’ın çıkış noktası Michel Foucault’nun disiplin toplumudur: hapishane ve fabrika gibi kurumlar üzerinden işleyen, yasak ve zorlama ile çalışan bir düzen. Stanford University Press baskısından Courtauld Sanat Enstitüsü’nün yayımladığı bölüm, Han’ın bu toplumun yerini bir başarı toplumunun aldığını savunduğunu gösterir. Başarı toplumunun üyeleri itaatkâr özneler değil, kendi girişimcileridir. Disiplin toplumunu yöneten kip “May Not”, yani yapmamalısın’dır; başarı toplumunu yöneten ise “Unlimited Can”, yani sınırsız yapabilirsin’dir.

Aradaki fark yalnızca üslup farkı değildir; Han’a göre disiplin toplumu bir olumsuzluk toplumudur. Suçlular ve delileri üretir. Başarı toplumu ise olumsuzluğu bırakıp pozitifliğe yönelir ve bu toplumun ürettiği figürler depresifler ve yenilenlerdir. Han, ayrıca verimliliği artırma dürtüsünün iki dönemde de sürdüğünü, “yapabilirsin”e geçişin aynı hedefe daha etkili ulaşmanın yolu olduğunu savunur. Bu, kitabın en incelikli noktasıdır: özgürlük, baskının kalkması değil, baskının içselleştirilmesi olabilir.

Han, sık kullanılan denetim toplumu kavramını da yetersiz bulur; çünkü bu kavram hâlâ fazla olumsuzluk içerir. Başarı toplumunda dışarıdan bir denetçi gerekmez, çünkü denetçi artık öznenin kendisidir.

Kendi kendini sömürmek

Kitabın en çok anılan kavramı, kendini sömürmedir. Courtauld’daki bölüme göre başarı öznesinde sömüren ile sömürülen aynı kişidir. Bu durum, dışarıdan bir sömürüden daha verimlidir, çünkü özgürlük gibi hissettirir. Kimse bizi zorlamadığında, yorgunluğun faturasını da kimseye kesemeyiz. Sınıf mücadelesi dışarıdaki bir patronla değil, kişinin kendisiyle verilen bir iç mücadeleye dönüşür; Vikipedi bu görüşü, bireyin kendi girişiminde hem efendi hem köle olması diye özetler.

Han, bu tabloyu psikiyatrik bir tanıyla da bağlar. Vikipedi’nin aktardığına göre Han’a göre depresyon, dikkat eksikliği, sınırda kişilik bozukluğu ve tükenmişlik gibi sorunlar, olumsuzluğun yarattığı enfeksiyonlar değil, aşırı pozitifliğin yol açtığı enfarktlardır. Depresyon konusunda Courtauld’daki bölüm, Han’ın Alain Ehrenberg’den ayrıldığını, depresyonu yalnızca kendin olma talebine değil, başarı baskısına ve dağılmış toplumsal bağlara bağladığını aktarır. Aynı bölümden bir cümle, Han’ın düşüncesinin özünü verir: depresyon, aşırı pozitiflikten muzdarip bir toplumun hastalığıdır.

Güncel hayattaki karşılıkları

Bu fikirlerin gündelik karşılığını bulmak zor değildir; ama her örnek bir yorumdur, Han’ın kendi verisi değil. Evden çalışmanın mesai sınırını silmesi, sürekli bildirimlerle genişleyen ulaşılabilirlik beklentisi, kendini geliştirme ve verimlilik üzerine kurulu bir kültür, kişisel markalaşma baskısı: bunların hepsi, dışarıdan dayatılmadan içselleşen performans talebinin sahneleri gibi okunabilir. Yine de bu okuma yalnızca Han’ın değil, okurun yorumudur. Türkçe okur için kitap, Samet Yalçın çevirisiyle Yorgunluk Toplumu adıyla Açılım Kitap’tan çıktı. DergiPark’ta yayımlanan bir kitap incelemesine (İçtimaiyat, 2021) göre kitap 2017 itibarıyla üçüncü baskısını yapmış ve yedi bölümden oluşuyor; bölümler arasında Disiplin Toplumunun Ötesinde ve Bartleby Vakası da var. Aynı incelemeye göre Han, geçmiş toplumu viral hastalık toplumu, günümüzü ise performans toplumu ve sinirsel toplum olarak niteler. Kitabın Türkçe akademik yazında ele alınmış olması, kavramların yerel tartışmaya girdiğini gösterir; ama Türkiye’ye özgü bir veri ya da ölçüm içermez.

Han’ın fikri, Apple TV+ dizisi Severance’ın bir okuması için de ilginç bir ters yüz sunar. Severance yazısında iş ile özel hayatı ameliyatla ayıran bir kurumsal düzeni incelemiştik: orada patron dışarıdadır, sınır ise dışarıdan çizilir. Han’ın başarı toplumunda ise sınır çizilmez, çünkü patron zaten içeridedir. İki metin birbirinin tamamlayıcısı olarak okunabilir: biri çalışmayı dışarıdan bölen bir iktidarı, öteki çalışmayı içeriden sürdüren bir arzuyu anlatır.

Eleştiri: etkileyici ama ne kadar kanıtlı?

Han’ı eleştirmek, onun gücünü anlamak kadar gereklidir. İlk soru, üslupla ilgilidir. Vikipedi, Hong Kong Review of Books’un onun kısa ve aforistik yazımını övdüğünü, ama zaman zaman afiş büyüklüğünde ifadelere kaydığını, yani zekâ ile slogancılık arasındaki ince çizgide durduğunu belirttiğini aktarır. Başka yorumcular, yazısının edebiyata ya da şiire tipik felsefe denemesinden daha yakın durduğunu söyler. Bu, hem avantajdır hem sınır: fikirler akılda kalır, ama genellemeler kanıtlanmadan ilerler.

İkinci soru, ağırlıkla ilgilidir. Han’ın tablosu, insanların kendini sömürmesini vurgularken maddi zorunlulukları geri plana itebilir. Herkes performans yarışına “özgürce” girmez; kimileri için esnek çalışma bir tercih değil, geçimin tek yoludur. Bu bir okuma ve bir itirazdır: kitabın çerçevesi içinde zorunluluğun ne kadar yer tuttuğu, ayrıca tartışılmalıdır. Üçüncü soru, tanıyla ilgilidir: depresyon ve tükenmişlik gibi klinik sorunların tek bir toplumsal nedene bağlanması, tıbbi ve bireysel etkenleri gözden kaçırma riski taşır. Han’ın bu iddiaları kitabın kendi felsefi çerçevesi içinde anlamlıdır, ama bir tıbbi kanıt değildir.

Yazar ve kitap hakkında

Han 1959’da Seul’de doğdu. Önce Kore Üniversitesi’nde metalurji okudu, ardından Almanya’ya giderek Freiburg ve Münih’te felsefe, Alman edebiyatı ve Katolik teoloji okudu; doktorasını 1994’te Freiburg’da tamamladı. 2012’den 2017’ye kadar Berlin Sanat Üniversitesi’nde ders verdi. İngilizce baskı, Erik Butler çevirisiyle Ağustos 2015’te Stanford University Press’in Stanford Briefs serisinde yayımlandı.

Sonuç

Yorgunluk Toplumu, bir çağın yorgunluğunu dışarıdaki bir düşmana değil, içimizdeki bir buyruğa bağlar. Bu tespit tartışmasız değildir, ama yararlıdır: yorgunluğu kişisel bir başarısızlık gibi okumaya karşı toplumsal bir çerçeve sunar. Okuyucuya düşen, bu çerçeveyi bir hüküm olarak değil, bir soru olarak kullanmaktır: yapmak istediklerimden hangisi gerçekten benim, hangisi benden içeriden bekleniyor?