The Wire: Bir şehrin kurumlarını okumak

Aşağıda sezonların olay örgüsüne dair ayrıntılar var.

The Wire’ı polisiye dizi olarak tanıtmak yanlış değil, ama eksik. Dizide cinayetler, operasyonlar ve takipler var; fakat dizinin asıl konusu bunları üreten, yöneten ve çoğu zaman çarpıtan kurumlar. David Simon’ın HBO için yarattığı, 2 Haziran 2002’den 9 Mart 2008’e kadar yayımlanan ve Baltimore’da geçen dizi, beş sezon ve 60 bölüm boyunca bir şehri bir polis dosyası gibi değil, bir sistem olarak okuyor. Bu yazıdaki tezim şu: The Wire’ın gerçek kahramanı hiçbir karakter değil, kurumlar ve onların insanlara yaptıkları.

Neden polisiye değil, kurum analizi?

Dizinin çıkış noktası, yaratıcılarının biyografisinde saklı. David Simon, The Baltimore Sun gazetesinde muhabirdi ve Baltimore’daki bir cinayet masasında bir yıl geçirip Homicide: A Year on the Killing Streets kitabını yazdı. Ortak yazarı Ed Burns ise Baltimore Polis Departmanı’nda 20 yıl çalışmış, sonra bir okulda öğretmenlik yapmış eski bir dedektif. Wikipedia’ya göre dizinin fikri Burns’ün deneyimlerinden doğdu. Yani dizi, dışarıdan bakan birinin değil, sistemin içinden geçmiş iki kişinin bakışıyla yazılmış.

Bu bakış, anlatının merkezini değiştiriyor. Klasik polisiyede kurum bir arka plandır; dedektif, kuralları aşarak hakikati bulur. The Wire’da ise kural çiğneyen dedektif de kurumun bir parçasıdır ve çabası çoğu zaman bürokratik tepkilerle karşılanır. Simon, dizinin kurumlara karşı kuşkucu, ama karakterlerine karşı insancıl olduğunu söylemiştir. Ona göre dizi, kurumların bireylere ne yaptığına dair bir tartışma yapıyor, ve biraz da öfkeli bir dizi.

Beş sezon, beş kurum

Dizinin yapısı bu tezi sezon sezon kuruyor. Wikipedia’nın aktardığına göre her sezon farklı bir kuruma odaklanıyor.

İlk sezon (2002, 13 bölüm) uyuşturucu ticaretini ele alıyor. Dedektif Jimmy McNulty’nin yargıca başvurmasıyla Barksdale örgütünü soruşturan bir polis birimi kuruluyor; telefon dinleme, dizinin adı olan teknik, soruşturmanın aracı. Sezon sonunda Avon Barksdale küçük bir suçtan tutuklanıyor, Stringer Bell ise örgütü yönetmeyi sürdürüyor. Kazanç gerçek, ama çok küçük.

İkinci sezon (2003, 12 bölüm) limana, yani çalışan sınıfa ve işçi sendikalarına dönüyor. Sendika lideri Frank Sobotka kaçakçılığa yöneliyor; bir konteynerde bulunan 13 kadının cesedi soruşturmayı “Yunan”a götürüyor. Sobotka öldürülüyor ve Barksdale örgütü Stringer’ın yönetiminde varlığını sürdürüyor. Bu sezon, ekonomik çöküşün kurumsal bir hikâyesi olarak okunabilir: bir sektörün çökmesi, insanları yasadışı işlere iter.

Üçüncü sezon (2004, 12 bölüm) şehir yönetimini işliyor. Tommy Carcetti belediye başkanlığına hazırlanırken Binbaşı Colvin’in “Hamsterdam” deneyi, yani uyuşturucu ticaretinin belirli bölgelerde hoşgörülmesi, ortaya çıkıyor ve sonlandırılıyor. Simon, bu sezonun reform ve reformcuların doğası üzerine olduğunu, siyasi süreçlerin bireyler üzerindeki baskıları hafifletip hafifletemeyeceğini sorguladığını söylemiştir. Stringer öldürülüyor, Avon tutuklanıyor.

Dördüncü sezon (2006, 13 bölüm) okullara geçiyor ve sezonun omurgasını Batı Baltimore’da sekizinci sınıfa giden dört çocuk, Dukie, Randy, Michael ve Namond oluşturuyor; matematik öğretmeni Prez onların okulunda çalışıyor. Aynı sezonda Marlo Stanfield’ın çetesi batı yakasına hâkim oluyor ve Carcetti belediye başkanlığı ön seçimini kazanıyor. Bu sezon, dizinin neden “sistem” dediğini en açık gösteren bölümdür: aynı çocuklar sokağın, okulun ve ailenin kesiştiği yerde, hiçbir kurumun tek başına sorumlu olmadığı bir boşlukta büyür.

Beşinci sezon (2008, 10 bölüm) basına, yani Baltimore Sun haber odasına ve medyaya yöneliyor. McNulty sahte bir seri katil hikâyesi uydurur ve muhabir Scott Templeton onu büyütür; Komiser Burrell suç istatistiklerini tahrif eder ve görevden alınır, Daniels ise istatistikleri kendisi tahrif etmeyi reddedip istifa eder. Simon’ın kendi mesleğine yönelttiği bu eleştiri, dizinin en kişisel sezonu olarak okunabilir.

Biçim: müzik, oyuncular ve yavaş anlatı

Dizinin biçimi, argümanının uzantısıdır. Wikipedia’ya göre dizi ağırlıklı olarak kaynağı sahnenin içinde olan, yani diegetik müzik kullanır; sahnenin üstüne bindirilen bir film müziği ya da şarkı yoktur. Bu tercih, dizinin dünyayı bir yorumla süslemeyi reddetmesinin ses karşılığıdır. Açılış şarkısı “Way Down in the Hole” ise her sezon farklı bir sanatçıyla duyulur: Blind Boys of Alabama, Tom Waits, Neville Brothers, DoMaJe ve Steve Earle. Aynı şarkının farklı seslerle gelmesi, aynı sistemin farklı kurumlarda yeniden kurulmasının işitsel bir yankısı gibidir.

Oyuncu kadrosu da aynı ilkeyi izliyor. Wikipedia, kadronun büyük ölçüde televizyon izleyicisinin tanımadığı oyunculardan oluştuğunu ve küçük rollerde gerçek Baltimore ve Maryland figürlerinin yer aldığını belirtiyor. Dominic West (Jimmy McNulty), Idris Elba (Stringer Bell), Wendell Pierce (Bunk Moreland), Lance Reddick (Cedric Daniels), Michael K. Williams (Omar Little), Sonja Sohn (Kima Greggs), Andre Royo (Bubbles), Aidan Gillen (Tommy Carcetti) ve Clarke Peters (Lester Freamon) bu kadronun adlarından bazıları. Michael K. Williams’ın canlandırdığı Omar, uyuşturucu satıcılarını soyan bir haydut olarak Barksdale örgütünün başına dert olur; Entertainment Weekly oyunculuğunu övmüştür.

Simon, dizinin her bölümünü bir romanın bölümü gibi kurduğunu, yani bir “görsel roman” metaforuyla düşündüğünü söylemiş. Bu yüzden bölümlerden tek tek hesap sormak yerine sezonlara bakmak daha verimli: sonuçlar bölümlere değil sezonlara yayılır ve sezonlar birbirinin yankısıdır.

Karşılık ve sınırlar

Wikipedia’ya göre dizi ilk yayımlandığında büyük televizyon ödüllerinden hiçbirini kazanamadı; ortalama puanlar aldı, ama zamanla kült bir izleyici kitlesine ulaştı ve bugün tüm zamanların en iyi dizilerinden biri sayılıyor. Senaryosuyla, toplum, siyaset ve kent yaşamını yansıtışıyla övüldü.

Bu “sonradan keşfedilme” öyküsü dizinin kendi tezini de doğruluyor: Kurumlar, hızlı sonuç aramaz; bir dizi de öyle. İzleyiciden sabır isteyen bu yapının ilk yayında geniş bir karşılık bulamaması şaşırtıcı değil; bence dizi baştan beri tek bir hafta sonu maratonuna değil, uzun bir okumaya göre kurulmuştu.

Elbette bu yaklaşımın sınırları var. Kurumlara bu kadar odaklanan bir dizi, bireyin özgür iradesini yeterince tartışmıyor olabilir: karakterlerin seçimleri çoğu zaman kurumsal koşullar tarafından belirlenmiş görünür. Simon’ın bu yaklaşımı bilinçli: dizi, kendi ifadesiyle, kurumların insanlara ne yaptığına dair bir argüman. Bir argüman olarak güçlü, ama bir argüman olduğu için de tek taraflı olabilir. Yine de bu tek taraflılığın bedeli, dizinin tutarlılığı ve netliği.

Sonuç: bir şehir, beş soru

The Wire sonunda bir polis dizisi değil, bir kentin bütün mekanizmalarını, yani sokağı, limanı, belediyeyi, okulu ve gazeteyi aynı anda gösteren geniş bir panorama. Simon’ın ifadesiyle dizi Amerikan kenti üzerine ve birlikte nasıl yaşadığımız üzerine. Beş sezonun ortak sorusu şudur: Bir kurum kendi amacını nasıl yitirir ve içindeki insanlar buna rağmen neden dürüst kalmaya çalışır? Dizi bu soruya iyimser bir cevap vermez, ama yanıtsız da bırakmaz: kurumlar kolay değişmez, ama insanların bu kurumların içinde ne yaptıkları, kim olduklarını belirler.